Kastracja zwierząt domowych to poważna decyzja, która wymaga rozważenia zarówno potencjalnych korzyści, związanych z tym zabiegiem, jak i możliwego ryzyka . W poniższym artykule dowiesz się wszystkiego ,co chciałbyś/chciałabyś wiedzieć na temat wad i zalet omawianego zabiegu.
Zacznijmy od definicji…
Czym różni się sterylizacja od kastracji?
Pojęcie sterylizacji często stosowane jest w odniesieniu do samic, natomiast pojęcie kastracji do samców. Nie jest to jednak prawidłowe zastosowanie powyższej terminologii. Najwyższy więc czas wyjaśnić ,co tak naprawdę oznaczają te pojęcia.
Sterylizacja polega na przecięciu lub podwiązaniu nasieniowodów u samców (wazektomia) lub jajowodów u samic (salpingektomia). Powoduje to bezpłodność, ale nie wpływa na produkcję hormonów płciowych ani na zmianę zachowania związanego z instynktem rozrodczym (ruja, popęd płciowy, znaczenie terytorium). Zabieg ten nie jest zalecany przez lekarzy weterynarii, ponieważ nie eliminuje ryzyka związanego z rozwojem chorób układu rozrodczego takiego jak np. nowotwory, infekcje, zapalenia czy zmiany hormonozależne.
Kastracja polega na usunięciu narządów rozrodczych: u samców – jąder (orchidektomia) natomiast u samic – jajników (owariektomia) lub jajników i macicy (owariohisterektomia). Skutkuje to trwałą bezpłodnością i zaprzestaniem produkcji hormonów płciowych, co znacząco minimalizuje ryzyko chorób z tym związanych (nowotworów, zapaleń), ale również wpływa na zmiany w zachowaniu i metabolizmie zwierzęcia.
ZALETY kastracji suk i kotek
1. Uniknięcie nowotworów listwy mlecznej
Jedną z najważniejszych korzyści kastracji jest znaczące zmniejszenie ryzyka nowotworów listwy mlecznej, szczególnie gdy zabieg wykonany jest przed pierwszą cieczką. Według badań, kastracja przed pierwszą cieczką może redukować ryzyko raka gruczołów mlekowych nawet o 90% . Nowotwory te są jednymi z najczęściej diagnozowanych chorób u starszych niekastrowanych suk. Kastracja przed pierwszą cieczką, niestety, niesie też swoje konsekwencje, które zostaną omówione później.
Jaka jest zależność ryzyka rozwoju nowotworów listwy mlecznej w porównaniu do ilości cieczek?
Rozważając decyzję o zabiegu, warto znać statystyki pokazujące procentowe ryzyko zachorowania w zależności od liczby przebytych cieczek. Poniżej przedstawione są przybliżone wartości ryzyka oparte na dostępnych danych naukowych:
► Kastracja przed pierwszą cieczką: Ryzyko wystąpienia nowotworów gruczołu mlekowego wynosi ok. 0,5%.
► Po pierwszej cieczce: Ryzyko wzrasta do około 8%. To stosunkowo jeszcze niskie ryzyko.
►Po drugiej cieczce: Ryzyko zwiększa się do około 26%. Jest to znaczący skok i pokazuje, jak ważne jest rozważenie kastracji przed drugą cieczką, jeśli chcemy zminimalizować ryzyko nowotworów.
► Po trzeciej cieczce: Po trzeciej cieczce ryzyko wzrasta do około 50%. Co druga suka, która nie została wykastrowana i miała co najmniej trzy cieczki, może rozwinąć nowotwór listwy mlecznej.
► Po czwartej i kolejnych cieczkach: Ryzyko po czwartej cieczce wzrasta jeszcze bardziej, osiągając poziomy powyżej 50%, a w niektórych przypadkach może sięgać nawet do 70% lub więcej. Ryzyko to kontynuuje wzrost z każdą kolejną cieczką.
Z powyższych danych wynika, że każda kolejna cieczka znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów listwy mlecznej. Ryzyko to rośnie logarytmicznie, co oznacza, że im wcześniej suka zostanie wykastrowana, tym lepiej dla jej zdrowia. Statystycznie kastracja przed pierwszą cieczką zapewnia najlepszą ochronę przed nowotworami listwy mlecznej.
2. Zapobieganie ropomaciczu
Ropomacicze (pyometra), to poważne, potencjalnie zagrażające życiu, schorzenie występujące u niekastrowanych samic polegające na nagromadzeniu się ropnej wydzieliny w jamie macicy. Związane jest ono ściśle ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi podczas cyklu rujowego , na skutek których tworzy się proces zapalny endometrium (wyściółki macicy). Może on przebiegać w formie zamkniętej (groźniejszej dla życia) lub otwartej, zależnie od tego ,czy szyjka macicy jest otwarta i umożliwia odpływ wydzieliny. W sprzyjających warunkach mogą się namnażać bakterie (najczęściej E.coli), które zasiedlają jamę macicy, powodując infekcję i w konsekwencji gromadzenie się ropnego płynu. Kastracja eliminuje ryzyko tej choroby, która jest często śmiertelna bez interwencji chirurgicznej.
3. Eliminacja ciąż urojonych
Ciąże urojone są częstym zjawiskiem u suczek, które nie zostały wykastrowane. Są efektem zmian hormonalnych zachodzących w organizmie samicy, która nie została zapłodniona w okresie rui. Objawy ciąży urojonej są bardzo podobne do tych występujących podczas prawdziwej ciąży i porodu. Występują one zwykle na 2 miesiące po skończonej cieczce (czyli tyle ile mniej więcej trwa ciąża u suk i kotek). Można wtedy obserwować powiększenie gruczołów mlekowych, produkcję mleka oraz liczne zmiany behawioralne, takie jak: budowanie gniazda, zwiększony instynkt macierzyński objawiający się opieką nad przedmiotami lub zabawkami jako zastępczymi szczeniętami i nierzadko agresywne bronienie ich, osłabienie lub zwiększenie apetytu, posmutnienie, niepokój, nadmierna troskliwość, próby zwiększenia skupienia uwagi opiekuna, lękliwość, drażliwość czy nawet agresję w stosunku do innych zwierząt czy ludzi. Objawy te mogą być łagodne lub nasilone i trwają zwykle od kilku dni do kilku tygodni, powodując znaczny dyskomfort psychiczny i fizyczny zwierzęcia.
Kastracja u samic ze skłonnościami do ciąż urojonych jest najskuteczniejszą metodą zapobiegania kolejnym epizodom, ponieważ eliminuje cykle hormonalne odpowiedzialne za wystąpienie tego zjawiska, przynosząc ulgę zarówno zwierzętom jak i ich opiekunom.
4. Redukcja ryzyka nowotworów jajników
Nowotwory jajników, choć są stosunkowo rzadsze niż nowotwory listwy mlecznej, także stanowią poważne zagrożenie dla nieskastrowanych samic. Jeśli już się pojawią ,mogą przyjmować formy złośliwe dające możliwość występowania przerzutów do innych ogranów lub mogą być odpowiedzialne za zmiany w produkcji hormonów, ingerując w cykl płciowy, a co za tym idzie – powodując inne schorzenia układu rozrodczego, takie jak ropomacicze czy ciąże urojone.
Usunięcie jajników podczas kastracji całkowicie eliminuje ryzyko ich wystąpienia.
5. Zapobieganie zaburzeń metabolicznych związanych z wahaniami hormonalnymi
Fluktuacje hormonalne mogą prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych, takich jak:
► insulinooporność i cukrzyca: przewlekłe wahania estrogenów mogą wpływać na zaburzenia metabolizmu glukozy i zmieniać wrażliwość tkanek na insulinę. W dłuższej perspektywie sprzyja to rozwojowi insulinooporności i w konsekwencji także cukrzycy.
► problemy skórne zależne od poziomu estrogenów i progesteronu: zmiany hormonalne mogą wpływać na stan skóry, prowadząc do łojotoku, wyłysień, nadmiernego przesuszenia skóry lub podrażnień; niektóre suki mogą też doświadczać łysienia sezonowego nasilonego w okolicach rui bądź ciąży urojonej.
Kastracja stabilizuje poziom hormonów w organizmie, co przyczynia się do równowagi psychicznej i fizycznej zdrowia zwierzęcia.
6. Zapobieganie zaburzeń behawioralnych
Hormony płciowe wpływają również na zachowanie zwierząt, wywołując różne zmiany, które mogą być uciążliwe zarówno dla samego zwierzęcia jak i jego opiekuna. Wahania poziomu estrogenów i progesteronu w trakcie cyklu płciowego mogą wywołać stres, drażliwość, niepokój, zmiany nastroju, pobudzenie, nadmierną opiekuńczość, nietolerancję, a nawet agresję podczas rui w stosunku do ludzi i innych zwierząt (zwłaszcza samic). Szczególnie widoczne zmiany behawioralne są u suk w czasie ciąży urojonej (która została już szczegółowo omówiona powyżej), ale również u kotek w czasie rui, podczas której głośno wokalizują (szczególnie w nocy), nawołując potencjalnych partnerów, znaczą teren moczem, sygnalizując gotowość do rozrodu, stają się terytorialne i agresywne, gdyż inne zwierzęta są postrzegane jako konkurencja.
Kastracja jest skutecznym sposobem na stabilizację poziomu hormonów i może przyczynić się do złagodzenia powyżej wymienionych zachowań, poprawiając komfort życia i zdrowie emocjonalne zwierzęcia.
Wady kastracji suk i kotek
1. Ryzyko powikłań chirurgicznych
Jak przy każdej operacji istnieje ryzyko odrzucenia szwów przez organizm, rozejścia się szwów przy niestosowaniu się do zaleceń pooperacyjnych bądź infekcji rany pooperacyjnej na skutek braku zachowania odpowiedniej higieny rany. Powyższe komplikacje wymagają dłuższego leczenia farmakologicznego i opieki weterynaryjnej nawet do kilku tygodni.
Znieczulenie ogólne również niesie ze sobą ryzyko, zwłaszcza u starszych zwierząt z chorobami współistniejącymi. Może również prowadzić do reakcji anafilaktycznych, problemów z oddychaniem lub zaburzeniem pracy serca. Dlatego, aby zminimalizować ryzyko śródoperacyjne, ważne jest, by zawsze przed planowaną operacją wykonać niezbędne badania krwi oraz inne dodatkowe badania obrazowe, takie jak np. USG jamy brzusznej, echokardiografię czy RTG klatki piersiowej.
2. Możliwość nietrzymania moczu
U dużych suk kastracja może przyczynić się do rozwoju nietrzymania moczu, szczególnie jeśli zabieg wykonany zostanie w zbyt młodym wieku. Wynika to ze zmniejszonego napięcia zwieracza cewki moczowej. Jest to jednak stosunkowo rzadka komplikacja, która może być leczona farmakologicznie. Ryzyko to jednak można minimalizować, wybierając odpowiedni czas na sterylizację.
3. Skłonność do otyłości
Kastracja spowalnia metabolizm zwierzęcia, co może prowadzić do wzrostu masy ciała, jeśli nie zostanie to zrównoważone odpowiednią dietą i aktywnością fizyczną. Brak hormonów płciowych zmniejsza zapotrzebowanie energetyczne, dlatego ważne jest, aby właściciele zwierząt monitorowali dietę swoich pupili i dostosowywali ją do zmieniających się potrzeb.
4. Zaburzenia behawioralne
Choć kastracja może złagodzić niektóre zaburzenia behawioralne, niekiedy może również prowadzić do ich nasilenia, w tym do agresji lękowej. Dlatego też, jeśli zwierzę jest lękowe, bądź wykazuje agresję już przed kastracją, warto przed zabiegiem skorzystać z terapii behawioralnej u specjalisty.
Kastracja może powodować również spadek poziomu energii i aktywności, co może wpływać na ogólną kondycję zwierzęcia. Niektóre zwierzęta stają się bardziej spokojne i mniej chętne do aktywności fizycznej.
Zwierzęta kastrowane mają zmniejszoną terytorialność i potrzebę dominacji, co zwykle jest pożądane, lecz może też wpływać na interakcję ze stadem i innymi zwierzętami, prowadząc do konfliktów. Dotyczy to zwłaszcza zwierząt, które żyją w grupie na jednym terytorium (mieszkanie, podwórko).
5. Zmiana okrywy włosowej
U niektórych ras psów, szczególnie tych o gęstej sierści, kastracja może wpłynąć na zmianę struktury włosów, co może być problemem estetycznym dla niektórych właścicieli. Sierść staje się bardziej miękka, przypominająca „szczenięcą sierść”. Niektórzy opiekunowie zauważają również tendencję do problemów z nadmiernym przetłuszczaniem się sierści czy suchością skóry. Może to być szczególnie widoczne u ras ,takich jak: cocker- spaniel, portugalski pies wodny czy cavalier kings charles spaniel.
Przeciwskazania do przedwczesnej kastracji
Kastracja przed pierwszą cieczką/rują, mimo że prawie całkowicie niweluje wystąpienie nowotworów gruczołów mlekowych, niesie ze sobą inne, poważne konsekwencje, które omówimy poniżej.
1. Wpływ na rozwój i budowę ciała
Kastracja przed osiągnięciem dojrzałości płciowej, czyli przed pierwszą cieczką/rują, może wpływać negatywnie na rozwój kości, prowadząc do ich wydłużenia i zmiany proporcji ciała, co może zwiększać ryzyko problemów stawowych. Dotyczy to głównie dużych ras psów oraz kotów (Maine Coon, Ragdoll). W tych przypadkach sugeruje się przeprowadzenie kastracji po zakończeniu wzrostu i osiągnięciu dojrzałości płciowej, czyli po pierwszej cieczce/rui.
2. Małosromia
Kastracja wykonana przed pierwszą cieczką może prowadzić do niepełnego rozwoju drugorzędowych cech płciowych, takich jak zewnętrzne narządy płciowe. To zjawisko, znane jako małosromia, może przyczynić się do trudności z oddawaniem moczu i większej podatności na infekcje dróg moczowych. Często małosromia musi być poddana operacji plastycznej, mającej na celu zniwelowanie występowania ciągłych, powtarzających się infekcji dróg moczowych i skóry wokół sromu.
3. Zaburzenia behawioralne
Zwierzę, które zostało wykastrowane przed osiągnięciem dojrzałości płciowej, nie jest w pełni rozwinięte emocjonalnie, często pozostają mu do końca życia cechy „szczenięce”/”kocięce”, co może powodować konflikty z innymi zwierzętami swojego gatunku. Takie osobniki mogą nie mieć naturalnego instynktu samozachowawczego w przypadku interakcji ze zwierzętami dojrzałymi, mogą nie rozumieć sygnałów ostrzegawczych wysyłanych przez osobnika danego gatunku, co również może powodować konflikty oraz traumę.
4. Zatrzymanie rozwoju fizycznych cech dorosłych osobników
Przedwczesna kastracja może prowadzić do niewykształcenia pewnych drugorzędowych cech płciowych, takich jak właściwy kształt i sylwetka ciała, proporcje i rozłożenie masy mięśniowej i tkanki tłuszczowej. U suk może nie rozwinąć się w pełni klatka piersiowa ani okolice brzucha. Słabsza muskulatura może wpłynąć na zdolność do codziennych aktywności oraz zwiększać ryzyko urazów. Brak typowych dla dorosłych cech fizycznych może również wpłynąć na to, jak inne zwierzęta odbierają kastrowanego osobnika, co może prowadzić do problemów z hierarchią i interakcjami społecznymi.
Czy istnieją alternatywy dla kastracji chirurgicznej?
1. Antykoncepcja hormonalna w postaci tabletek lub iniekcji.
Hormonalne środki antykoncepcyjne, takie jak medroksyprogesteron, są podawane w formie zastrzyków lub tabletek, zapobiegają wystąpieniu rui/cieczki. Mogą one działać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Zaletą ich podawania jest odwracalność. Po zaprzestaniu podawania leków układ hormonalny wraca do normy, co pozwala na zachowanie pełnych funkcji rozrodczych. Niestety, stosowanie tych form antykoncepcji zwiększa ryzyko wystąpienia schorzeń, takich jak : nowotwory sutka, ropomacicza, endometritis (zapalenie macicy), torbielowatość jajników czy zaburzenia metaboliczne. Stosowanie tych środków wymaga regularnych wizyt u lekarza weterynarii w celu monitorowania układu rozrodczego.
2. Implanty antykoncepcyjne
Implant zawierający deslorelinę (syntetyczny hormon) jest wszczepiany pod skórę (tak jak mikrochip), co tymczasowo zatrzymuje produkcję hormonów płciowych. U kotek działa on ok. 12 miesięcy, u suk (bez względu na masę ciała) do ok. 6miesięcy. Zaletą stosowania tego preparatu jest odwracalność zabiegu i brak potrzeby znieczulania zwierzęcia. Nie ma on skutków ubocznych takich jak doustne bądź iniekcyjne preparaty antykoncepcyjne, powoduje on dokładnie takie samo działanie jak kastracja chirurgiczna. Przez pierwsze dwa tygodnie od założenia implantu można obserwować objawy rujowe, bądź pobudzenie, nie ma jednak możliwości zapłodnienia. Wadą tego preparatu jest często wysoka cena, która przy kolejnych 3-4 podaniach równa się kastracji chirurgicznej ,oraz brak fizycznego usunięcia gonad, w których to, pomimo braku aktywności hormonalnej, może w dłuższej perspektywie rozwinąć się nowotwór. Metoda ta jest zalecana dla opiekunów, którzy chcą sprawdzić, jak ich zwierzę będzie zachowywało się bez aktywnych hormonów płciowych i w następnym kroku wykastrować zwierzę chirurgicznie. Implant zalecany jest również dla zwierząt, które nie mogą być z różnych względów poddane narkozie. Implantu nie można założyć, jeśli już zdiagnozowano aktywne zapalenie macicy, torbiele jajników bądź nowotwory gonad.
Jaki jest więc optymalny wiek do kastracji?
Zależy on od wielu czynników, w tym rasy, wielkości, ogólnego zdrowia zwierzęcia oraz preferencji opiekuna.
W przypadku suczek małych ras zalecana jest kastracja po zakończeniu okresu dojrzewania, co często przypada na wiek ok. 6-9 miesięcy. Kastracja po pierwszej cieczce (najczęściej ok. 6-12 miesięcy) może nie zniwelować całkowicie ryzyka nowotworów sutka, ale pozwala zachować pełny rozwój fizyczny, co jest korzystne dla zdrowia emocjonalnego jak i fizycznego (kościec i stawy).
U dużych i olbrzymich ras (pow. 25kg) zaleca się kastrację nieco później, zazwyczaj między 12 a 18 miesiącem życia, gdy zakończy się ich fizyczne dojrzewanie. Umożliwia to prawidłowy rozwój kości i stawów, co jest szczególnie ważne, ponieważ te rasy są bardziej narażone na problemy kostno-stawowe, takie jak dysplazje stawów biodrowych czy łokciowych.
Kastracja kotek zazwyczaj zalecana jest po okresie wymiany zębów mlecznych na stałe, co przypada na ok. 5-7 miesiąc życia. Wtedy to zazwyczaj kotki osiągają dojrzałość płciową i niedługo po wymianie zębów są zdolne do rozrodu. Kastracja kotek przed osiągnięciem dojrzałości płciowej może nieść ze sobą takie samo ryzyko co i u przedwcześnie wykastrowanych suczek.
Kastracja jest zabiegiem nieodwracalnym, co oznacza, że opiekun podejmuje decyzję na całe życie zwierzęcia. Dlatego decyzję tę należy dobrze przemyśleć. Kastracja suczek i kotek oferuje wiele korzyści zdrowotnych i behawioralnych, które zwykle przeważają nad potencjalnymi wadami. Właściwie zaplanowany i przeprowadzony zabieg kastracji może znacząco poprawić jakość życia zwierząt oraz ich właścicieli, redukując ryzyko wielu poważnych chorób i problemów behawioralnych. Decyzja o wykonaniu tego zabiegu powinna być jednak podjęta po konsultacji z lekarzem weterynarii, który pomoże dostosować moment zabiegu do indywidualnych potrzeb każdego zwierzęcia. Odpowiednie zarządzanie opieką pooperacyjną jest kluczowe dla zapewnienia długiego i zdrowego życia kastrowanego zwierzęcia.
Autor: lek. wet. Martyna Czupryńska
Treści zawarte w tym artykule są chronione prawem autorskim. Kopiowanie, rozpowszechnianie lub wykorzystywanie bez zgody autora jest zabronione.
